De Europese Commissie heeft 12 nov. 2025 het Europees schild voor de democratie gepresenteerd: een reeks concrete maatregelen voor het beschermen en bevorderen van sterke en veerkrachtige democratieën in de hele EU.
Een open ruimte voor het maatschappelijk middenveld vormt de kern van onze democratieën. Daarom heeft de Europese Commissie ook een EU-strategie voor het maatschappelijk middenveld voorgesteld, die moet zorgen voor meer betrokkenheid bij, bescherming van en steun aan maatschappelijke organisaties die een essentiële rol spelen in onze samenlevingen. Beide initiatieven werden al genoemd in de politieke beleidslijnen en de toespraak van voorzitter Von der Leyen over de Staat van de Unie van dit jaar.
Met het Europees schild voor de democratie en de EU-strategie voor het maatschappelijk middenveld worden maatregelen ingevoerd om de belangrijkste pijlers van onze democratische stelsels te beschermen: vrije mensen, vrije en eerlijke verkiezingen, vrije en onafhankelijke media, een levendig maatschappelijk middenveld en sterke democratische instanties.
Voorzitter Von der Leyen: “Democratie is de basis van onze vrijheid, welvaart en veiligheid. Het Europees schild voor de democratie versterkt de belangrijkste elementen die het mogelijk maken dat burgers elke dag onze gedeelde democratische waarden in de praktijk kunnen brengen – vrijheid van meningsuiting, onafhankelijke media, veerkrachtige instanties en een levendig maatschappelijk middenveld. Hierin ligt de kracht van Europa en we moeten samen onze schouders eronder zetten om deze altijd te blijven beschermen.”
Europees schild voor de democratie
De acties in het kader van het Europees schild voor de democratie zullen onze collectieve capaciteit om informatiemanipulatie en desinformatie tegen te gaan verder vergroten en onze veerkracht versterken door middel van een maatschappijbrede aanpak. Het Europees schild voor de democratie zal acties omvatten op basis van drie pijlers: 1) de integriteit van de informatieruimte waarborgen, 2) onze instellingen, eerlijke en vrije verkiezingen en vrije en onafhankelijke media versterken, en 3) de maatschappelijke veerkracht en de betrokkenheid van burgers versterken.
Een belangrijk onderdeel van het Europees schild voor de democratie is ook de oprichting van een Europees Centrum voor democratische veerkracht, waar de deskundigheid en middelen van de EU en de lidstaten worden samengebracht. Dit moet leiden tot een groter collectief vermogen om te anticiperen op bedreigingen, deze te herkennen en erop te kunnen reageren, en om democratische veerkracht op te bouwen. De lidstaten staan centraal in dit centrum, dat een structuur biedt voor een gemakkelijkere informatie-uitwisseling en de ondersteuning van capaciteitsopbouw om het hoofd te bieden aan veranderende gemeenschappelijke dreigingen, met name buitenlandse informatiemanipulatie en inmenging (FIMI) en desinformatie.
Het centrum zal bestaande netwerken en structuren met elkaar verbinden, met ondersteuning van en in nauwe coördinatie met het systeem voor snelle waarschuwingen van de Europese Dienst voor extern optreden.
Als onderdeel van het centrum zal een stakeholdersplatform worden opgericht om makkelijker in dialoog te gaan met betrouwbare belanghebbenden zoals maatschappelijke organisaties, onderzoekers en academici, factcheckers en media-aanbieders.
De integriteit van de informatieruimte waarborgen
Het versterken van de integriteit van de informatieruimte is essentieel om ervoor te zorgen dat mensen hun rechten kunnen uitoefenen en kunnen deelnemen aan de democratie. De Europese Commissie zal verder samenwerken met de ondertekenaars van de gedragscode betreffende desinformatie en een incidenten- en crisisprotocol voor de digitaledienstenverordening opstellen om de coördinatie tussen de betrokken autoriteiten te vergemakkelijken en te zorgen voor snelle reacties op grootschalige en mogelijk transnationale informatieoperaties. Er zal een onafhankelijk Europees netwerk van factcheckers worden opgezet om de factcheckcapaciteit in alle officiële talen van de EU te vergroten. Daarnaast zal het Europees Waarnemingscentrum voor digitale media nieuwe, onafhankelijke monitoring- en analysecapaciteit ontwikkelen voor situationeel bewustzijn bij verkiezingen of in crisissituaties.
Onze instellingen, eerlijke en vrije verkiezingen en vrije en onafhankelijke media versterken
Hoewel de organisatie en het verloop van verkiezingen onder de bevoegdheid van de lidstaten vallen, is nauwere samenwerking op EU-niveau noodzakelijk om gedeelde uitdagingen op dit gebied aan te pakken. De Europese Commissie zal daarom het werk van het Europees samenwerkingsnetwerk voor verkiezingen versterken door systematische uitwisselingen te organiseren over belangrijke onderwerpen met betrekking tot de integriteit van verkiezingsprocessen. De Commissie zal ook richtsnoeren presenteren over het verantwoorde gebruik van AI in verkiezingsprocessen en de verkiezingstoolkit van de digitaledienstenverordening actualiseren.
Om het toenemende geweld tegen politieke kandidaten en gekozen vertegenwoordigers te helpen tegengaan, zal de Commissie een aanbeveling en een gids met beste praktijken in de lidstaten voor de veiligheid van politieke actoren opstellen.
Er zal meer financiële steun voor onafhankelijke en lokale journalistiek worden geboden in het kader van het nieuwe programma voor mediaveerkracht, dat de huidige steun aan de media en de financieringsprogramma's die in het nieuwe meerjarig financieel kader worden voorgesteld, met elkaar verbindt. Bij de komende herziening van de richtlijn audiovisuele mediadiensten zal de Europese Commissie nagaan hoe de aandacht voor mediadiensten van algemeen belang kan worden versterkt en de reclameregels kunnen worden gemoderniseerd om de duurzaamheid van de media in de EU te bevorderen.
De Europese Commissie zal een actualisering van de aanbeveling van de Commissie over de veiligheid van journalisten voorstellen en meer actie ondernemen ter ondersteuning van het bestaande EU-kader voor de bestrijding van onrechtmatige rechtszaken tegen publieke participatie (SLAPP's).
De maatschappelijke veerkracht en de betrokkenheid van burgers vergroten
De Europese Commissie zal maatregelen nemen om de media- en digitale geletterdheid te bevorderen voor alle leeftijden, zodat mensen informatiemanipulatie beter kunnen herkennen en bestrijden. Daarnaast zal de Europese Commissie een competentiekader voor EU-burgerschap ontwikkelen, evenals richtsnoeren om de burgerschapsvorming op scholen te verbeteren.
Ook zal de Commissie de betrokkenheid van burgers bij het democratische leven ondersteunen door middel van participatie- en raadplegingstools, met bijzondere aandacht voor het lokale niveau en jongeren. Verder zal ze innovatie op het gebied van onlineplatforms die deelname aan de democratie mogelijk maken, stimuleren via een nieuwe hub voor burgertechnologie. Om burgers meer bewust te maken van hun democratische rechten volgens de EU-wetgeving, zal de Commissie een EU-gids voor democratie voorstellen.
De Europese Commissie zal ook wetenschappelijk onderbouwde besluitvorming helpen bevorderen, onder meer door een aanbeveling over wetenschappelijke onderbouwing in de beleidsvorming vast te stellen.
De EU-strategie voor het maatschappelijk middenveld
Het maatschappelijk middenveld speelt een essentiële rol in onze samenlevingen door bij te dragen aan de beleidsvorming, sociale en gemeenschapsdiensten te verlenen, de aandacht op belangrijke sociale kwesties te vestigen en diverse groepen in kwetsbare situaties te vertegenwoordigen.
Met de EU-strategie voor het maatschappelijk middenveld gaat de Commissie een intensievere samenwerking aan met het maatschappelijk middenveld en biedt ze maatschappelijke organisaties verdere ondersteuning en bescherming bij hun werkzaamheden. In de strategie worden concrete maatregelen op Europees en nationaal niveau voorgesteld.
De strategie heeft drie hoofddoelstellingen:
Betrokkenheid bevorderen: uiterlijk in 2026 wordt een nieuw platform voor het maatschappelijk middenveld opgezet om de dialoog over de bescherming en bevordering van de waarden van de EU verder te faciliteren.
Ondersteunen en beschermen: er wordt een online kenniscentrum voor het maatschappelijk middenveld opgericht om de toegang tot bestaande projecten en instrumenten, inclusief beschikbare beschermingsmaatregelen, te vergemakkelijken. Op basis hiervan zullen verdere beschermingsmaatregelen worden onderzocht, zoals dringende bijstand aan organisaties die bedreigd worden en coördinatie van de beschikbare bescherming in de lidstaten.
Duurzame en transparante financiering: in haar voorstel voor het nieuwe meerjarig financieel kader heeft de Europese Commissie voorgesteld de financiële steun aan maatschappelijke organisaties aanzienlijk te verhogen en alleen al voor het AgoraEU-programma wordt 9 miljard euro uitgetrokken. Daarnaast is de Commissie van plan maatregelen te nemen om de toegang tot verschillende financieringsbronnen te vergemakkelijken en sterkere banden tot stand te brengen met particuliere donateurs en juridische gemeenschappen die pro-bonowerk verrichten.
Achtergrond
In deze tijd van toegenomen politieke confrontaties, regionale en internationale conflicten en snelle technologische ontwrichting staan onze democratieën onder druk, zowel van binnenuit als van buitenaf. Autoritaire regimes proberen gebruik te maken van deze verdeeldheid, wantrouwen te zaaien en de vrije media, het maatschappelijk middenveld en andere democratische actoren beperkingen op te leggen. Op die manier doen ze afbreuk aan ons vertrouwen in democratische instellingen, ondermijnen ze vrije en eerlijke verkiezingen en tornen ze aan de waarden waarop de Europese Unie is gegrondvest. Deze bedreigingen ontstaan tegen de achtergrond van een ingrijpende digitale transformatie die zowel nieuwe kansen als nieuwe valkuilen met zich meebrengt. Tegelijkertijd brengen het afnemende vertrouwen en de afnemende betrokkenheid van het publiek, in combinatie met de ongekende risico's waarmee maatschappelijke organisaties te maken hebben, de bevordering van de grondrechten in de hele EU verder in gevaar.
Met het Europees schild voor de democratie en de EU-strategie voor het maatschappelijk middenveld wil de Europese Commissie meer actie ondernemen op zowel Europees als nationaal niveau, nauw samenwerken met de uitbreidingslanden en zorgen voor meer samenhang tussen de interne en externe activiteiten van de EU op deze gebieden.
Via het Europees schild voor de democratie zal de Commissie nog meer werk maken van de bestrijding van buitenlandse informatiemanipulatie en inmenging buiten onze grenzen. De capaciteit in de vertegenwoordigingen en delegaties van de EU in het buitenland zal worden versterkt en partnerschappen zullen worden ingezet voor een gezamenlijke respons op buitenlandse informatiemanipulatie en inmenging (FIMI).
Via de strategie zal de EU wereldwijd de ruimte en een gunstig klimaat voor het maatschappelijk middenveld blijven ondersteunen. Ze zal bijvoorbeeld de samenwerking met het maatschappelijk middenveld versterken in het hele externe optreden van de EU en via de EU-delegaties.